Zeka Yapılanması ve Genetik ile İlişkisi


Zekanın Yapılanması


Bireyin en verimli olmasını sağlayan gücün ne olduğu hep tartışma konusu olmuştur. 1904 de İngiliz Psikolog Spearman her işi yapmaya yarayan bir “g” faktöründen kaynaklandığı görüşünü ileriye sürmüştür. Yani akademik olarak ifade edersek edebiyatta çok iyi olan bir bireyin mutlaka fen ve matematikte de iyi olması beklenmiştir.Bazı insanların bu tür testlerden yüksek puan almalarının anlamı “g” faktörlerinin yüksek oluşudur. Bilişsel testler bir endüstri oluşturmuştur. Bazı testler araştırıcıların yaklaşımına göre gruplanmaktadır. Çocuk gelişimi, eğitim, meslek seçimi, sağlık, ruh sağlığı gibi alanlara da testler ayrılmıştır. Çok küçük çocuklarda bu oran daha düşük olduğu ama yaş ilerledikçe bu oranın %70 – %80 lere ulaştığı tahmin edilmektedir. Çok yaşlılarda bu kalıtsal faktörün oranının azaldığı gözlemlendiği ancak yine de kalıtsal etmenin yüksek olduğu belirtilmektedir. Araştırmalar “g” faktöründe kalıtsallığın belirgin bazı özelliklerde oluştuğu konusunda ipucu vermektedir. “g” faktörünün alt dilimlerinde kalıtsallık oranının değiştiği belirtilmektdir.



   Kalıtımın zeka üzeinde etkisi %50 olarak benimsenmektedir. Yaş ilerledikçe genlerin etkisi giderek artmaktadır. Örneğin, genler evlerimiz ise, rezidansta doğabiliriz, eğitimimiz evimizin döşemesidir. Uygun olmayan eğitim kırık bir iki sandalye demektir. Bir kulübede doğabiliriz ama uygun eğitimle ev eşyalarımız modern ve işlevsel olabilir.

Zeka kalıtsal mıdır?


Bilim insanları yüz yıldan fazla bir süredir bu sorunun cevabını araştırıyorlardı, cevap ise açık; insanların zeka testlerinde elde ettikleri skorların farklılığı önemli oranda kalıtımın sonucu.

Gelin bunu biraz daha açalım. Herhangi birisinin zekâsı; örneğin, çocuklukta yaşanan bir hastalıktan kaynaklı genetik potansiyelini kaybedebilir. Burada genetik ile; DNA aracılığıyla bir nesilden bir sonraki nesile geçen farklılıkları kastediyoruz.  Fakat, hepimizde de 3 milyar DNA bazımızın %99.5‘i ortaktır, bu yüzden yalnızca 15 milyon DNA farklılığı bizi genetik olarak diğer insanlardan ayırır. Ve hatırlatmakta fayda var ki; zekâ testleri; bilişsel yeti ve okullarda kazanılan bilginin çok çeşitli ölçümlerini içerir. Zekâ, daha uygun bir ifadeyle genel bilişsel yeti, bir kişinin çok çeşitli testlerdeki performansının yansımasıdır. Genler azımsanmayacak farklılıklar oluşturur ancak hikâyenin tamamı bu değildir. Genler; insanlar arasındaki bütün zekâ farklılıklarının neredeyse yarısından sorumludur, dolayısıyla diğer yarısı genetik farklılıklardan değil, çevresel etmenlerden etkilenir. Bu %50’lik tahmin ise ikiz çocuk, evlat edinilen çocuk ve DNA çalışmalarının bir sonucudur. Evlat edinilen çocuklar ile evlat edinen ebeveynlerin zekâsal düzeyde birbirine benzemediklerini biliyoruz. Artık araştırmacılar zekâya katkıda bulunan genleri arıyorlar. Birkaç yıl önce, oldukça fazla belkide binlerce genin küçük etkisinin olduğunu öğrenmiştik. Yüzbinlerce birey üzerine yapılan güncel çalışmalar ise; insanlar arasındaki zekâsal farklılıkların %5’inin genlerle açıklanabileceğini ortaya koyuyor. Bu iyi bir başlangıç, fakat %50 tahmininden hala çok uzak. Bir başka ilginç bulgu ise; zekâ ölçümlerindeki genetik etkinin bebeklikte %20 iken, çocuklukta %40 ve yetişkinlikte %60’a kadar çıktığını gösteriyor. Bu durumun muhtemel bir açıklaması; çocukların genetik eğilimlerini tamamen geliştirmede deneyimler arıyor olması olabilir. DNA’dan kaynaklanan bilişsel potansiyeli öngörme yetisi mükemmel bir fayda sağlayacaktır. Böylelikle; bilim insanları, gen, zekâ, beyin ve aklı birbirine bağlayan gelişim yollarının bir haritasını çıkarmayı deneyebilirler. Pratik sonuçları açısından bakarsak; Down Sendromu gibi zihinsel engelliliğe sebep olan kromozomal ve tek genle alakalı hastalıkların olduğunu biliyoruz. Dolayısıyla, zihinsel engelin ortaya çıkmasına katkı sağlayan diğer genlere dair bulgular bu bilişsel zorlukları engelleme ya da en azından iyileştirme noktasında bizlere yardımcı olabilir.

Zeka test sonuçları ile beyinin büyüklüğü arasında orta düzeyde bir ilişki ( %30) bulunmakla birlikte beyni ne kadar büyük olursa zekası o kadar yüksektir diye bir sonuç çıkarmak da doğru değildir. Beyinde ne kadar çok sinaps varsa kişi beynini o derece  yüksek standartlar ile kullanıyor demektir. Entelektüel bireylerin korteksi çok kalındır ve bu bireylerde sinaps sayısı oldukça fazladır. MR kullanarak yapılan ölçümlerle belirlenmiş aynı düşük oranda benzerlik beynin beyaz maddesi “g” etmeni ve zeka arasında bulunmaktadır. Bu korelasyon büyük ölçüde bilgileri süreçlemede bireyler arasında ortaya çıkan farklılıklardan kaynaklanmaktadır. EEG ile yapılan beyin grafisi araştıralarında zeki kişilerin beyinlerinin daha aktif olduğu gözlemlenmiştir.


İsmail Emre YAĞMUR

Abdullah Gül Üniversitesi                                              


Kaynaklar ve İleri Okuma:


– Deary, Ian J., Steve Strand, Pauline Smith, and Cres Fernandes. “Intelligence and educational achievement.” Intelligence 35, no. 1 (2007): 13-21.

– Kaufman, Barry, S. “The Heritability of Intelligence: Not What You Think.” ScientificAmerican. Reviewed on 2016, May 30.

– Boundless. “Genetic and Environmental Impacts on Intelligence.” Boundless Psychology. Boundless, May 26, 2016. Reviewed on 2016 May 30, from https://www.boundless.com/psychology/textbooks/boundless-psychology-textbook/intelligence-11/introduction-to-intelligence-61/genetic-and-environmental-impacts-on-intelligence-243-12778/

– Genetics Home Reference. “Is intelligence determined by genetics?” May 25, 2016. Reviewed on 2016, May 30 from https://ghr.nlm.nih.gov/primer/traits/intelligence

  • https://bilimfili.com/zeka-kalitsal-midir/

 

zvr
Bu içeriğe emoji ile tepki ver !

İsmail Emre YAĞMUR

Abdullah Gül Üniversitesi Moleküler Biyoloji&Genetik

Zeka Yapılanması ve Genetik ile İlişkisi” için 7 yorum

  1. yazınız çok güzel ancak keşke nereden aldığınızı da belirtseydiniz emek açısından daha iyi olurdu. bir araştırma yaptığım sırada karşılaştım yazınızla tesadüfe bakın ki aynı yazı 30 mayıs 2016 tarihinde farklı bir siteden zaten yayınlanmış…

    1. Kaynaklar Yazının hemen Altında Belirtilmiştir.

      Kaynaklar ve İleri Okuma:

      – Deary, Ian J., Steve Strand, Pauline Smith, and Cres Fernandes. “Intelligence and educational achievement.” Intelligence 35, no. 1 (2007): 13-21.

      – Kaufman, Barry, S. “The Heritability of Intelligence: Not What You Think.” ScientificAmerican. Reviewed on 2016, May 30.

      – Boundless. “Genetic and Environmental Impacts on Intelligence.” Boundless Psychology. Boundless, May 26, 2016. Reviewed on 2016 May 30, from https://www.boundless.com/psychology/textbooks/boundless-psychology-textbook/intelligence-11/introduction-to-intelligence-61/genetic-and-environmental-impacts-on-intelligence-243-12778/

      – Genetics Home Reference. “Is intelligence determined by genetics?” May 25, 2016. Reviewed on 2016, May 30 from https://ghr.nlm.nih.gov/primer/traits/intelligence

  2. Sadece 5 dakikamı ayyırarak çok ilgimi çeken bir yazı okudum az önce. Anlatımın oldukça anlaşılır bir dille yazılması yazıyı akıcı kılmakta beraber konuyla alakası olmayan biri için bile çekici hale gelmiş . Verilerin sayısal örneklerle desteklenmiş olası da yazıyı güvenilir kılmış. Konunun diyalektiğini kavrayıp başka konulara yönelmeden sade bir şekilde anlatılması insanda hani devamı izlenimi uyandırıyor . Devamını merakla bekliyoruz 🙂

  3. Örnekler normal bilgi düzeyindeki insanların da anlayabileceği düzeyde olması yazıyı okunur kılmış elinize sağlık.

Bir Cevap Yazın